الماتىنىڭ الماسى. شىرىن قايدا؟..

«الما بولا ما؟» دەگەنى انا ءبىر جىلعى «الماتىنىڭ الماسى ءبىتتى, اپورت قۇرىدى, الما تاپشىلىعىنا ۇرىندىق» دەگەن دابىرادان قالعان ءارى جاي ايتىلا سالعان ءسوز! ايتپەسە الماتى مەن الماتىلىقتاردىڭ المادان قىسى-جازى تارشىلىق كورگەن جەرى جوق. بىراق ول الما الماتىنىڭ سول باياعى الماسىنداي ما, اپورتى سول باياعى اپورتىنداي ما, گاپ سوندا!؟

الىپ شاھاردىڭ بازارىنان دا, دۇكەنىنەن دە جىل-ون ەكى اي بويى الما ۇزىلگەن ەمەس. يىسكە تاپشى, تۇرلەرى ءسال-ءپال سولعىنداۋ كورىنگەنمەن بارشاعا جەتە تانىس, كادىمگى ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق الماتى اپورتى (409 تگ), «راحات» الماسى (435 تگ), تالعاردىڭ «التىننان اسقان» الماسى (409 تگ), «امەريكالىق» الما (409 تگ), ستايمورەد (329 تگ) قاشان كورسەڭ دە سورەلەردە سىقاسىپ تۇرادى. ەڭ قىزىعى بۇل جەمىستىڭ جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە ءپىسىپ, قاي مەزگىلىندە ساباعىنان ءۇزىلىپ ءتۇسىپ جاتقانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى, بىلۋگە بەيىلدى ەمەس. وسى ارادا الما الەمىندە قازاق وسىمدىكتى قورعاۋ مەن كارانتيندەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماعانىن سەزە قوياسىڭ. جوعارىدا اتتارى اتالعان تۇبىرىمەن جاڭارعان المالاردى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ جەمىسى دەۋگە تولىق نەگىز بار. قاراپايىم ءبىر مىسال, كەڭەستىك زاماندا جەمىس تالشىعىنداعى اۋرۋ-سىرقاۋدى انىقتاۋ ءۇشىن كوشەتتەردىڭ ورنىن اۋىستىرىپ جاسالاتىن تاجىريبە بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىن. قازىر عزي لابوراتوريالارى اككرەديتتەلگەن, وسى زامانعا ساي ەڭ وزىق تەحنولوگيامەن بىرنەشە كۇندە-اق دياگنوستيكا جاسايدى. عالىمدار ءۇشىن قازاق المالارىنىڭ باكتەريا شتاممدارىنىڭ گەنەتيكاسىن زەرتتەۋ دە قيىندىق تۋعىزبايدى. جو­عارىداعىداي جاڭاشا تۇرلەنگەن ءوز المالارىمىز استا-توك بوپ تۇرعاندا قىتايدىڭ, گەرمانيانىڭ, پولشانىڭ الماسىن ءبىز نەعىلايىق؟ پولشا دەمەكشى, بىردە ەۋ­روپا اگرارلىق ورتالىعىندا كەڭەسشى قىزمەتىن اتقاراتىن پولياك عالىمى كلاك ۆويتسەحتىڭ الماتى الماسىنىڭ شىرىنى تۋرالى ايتىپ, اۋزىنىڭ سۋى قۇرىعانىنا كۋا بولدىق. ول الماتى الما­لارىنىڭ قۇرامىندا قانت كادۋىلگى الەم­دىك المالارمەن سالىستىرعاندا 20 پايىز كوپ دەيدى. ءبىزدىڭ الماعا نەگە سونشا قۇرت تۇسۋگە قۇمار دەسەك؟! شىبىن-شىركەي, قۇ­مىرسقا مەن قۇس اتاۋلىعا دەيىن جازدىڭ كۇنى ەزىلىپ پىسكەن ءتاتتى الماعا ۇيىرسەكتەپ قالاتىنى بار. الماتى الماسىنىڭ جاي­قالىپ, سىربازدانىپ, اينالاعا جۇپار ءيىسىن اڭقىتا شاشىپ وسەتىنى سول شىرىن-قانتتىڭ قۋاتى. گەنەتيكالىق وتا جاساۋ ارقىلى الما قۇرامىنداعى الگى قانتتىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن سىلىپ تاستاساڭىز, سىرباز المانىڭ ساباعى ءيىلىپ جەرگە تيگەنشە جەمىس سالادى, سالا بەرەدى...

بىراق بۇرىنعى ءتىل ۇيىرەر دامىنە كەپىلدىك جوق, الماعا قۇرت پەن قۇمىرسقا جولامايدى, قۇس ەكەش قۇس تا بۇل المانى اينالىپ ۇشادى. ستاتيستيكا ورتا ەسەپپەن ءار ادام ءبىر جىلدا 15 كيلو الما جەيدى دەيدى. بۇل مولشەردىڭ قازاقستاننىڭ المالى اۋدانى سانالاتىن الاتاۋدى ساعالاعان – ءۇرجار مەن الماتى, تاراز بەن تۇلكىباس, شىمكەنت پەن تولەبي بەلدەۋىندە جايلاسقان حالىققا قاتىسى جوق شىعار, ءسىرا! اسىرەسە ءتۇرلى-ءتۇرلى الماسى شوپتەن كوپ وسەتىن تۇلكىباسقا!.. نانشا تۇتىناتىن بۇل بەلدەۋدەگى المانىڭ تاتتىلىگىن ايتسايشى. ول شىرىن قاشانعا دەيىن ساقتالار ەكەن؟! جاھاندىق داۋىلعا توتەپ بەرە الامىز با؟ حالقىنىڭ سانى 40 ميلليون پولشادا جيىن-تەرىن كەزىندە ءار ادام باسىنا شاققاندا 100 كيلودان الما جينالادى ەكەن. ءدامسىز المانى ولار جەمەيدى, سىرتقى ساۋداعا شىعارادى. الماتىلىقتار بوسا دا ونداي المانى قازىر مەنسىنبەيدى. قازاقتاردىڭ بۇگىنگى عىلىم قۋعان ەكپىنىمەن تاياۋدا پولشا كورسەتكىشىنە قول جەتكىزەرىنە ەش كۇمان جوق. دەمەك...

ءالى ەسىمدە... التايدان كەلگەن تۋىسىمىز كەشقۇرىم اكەمنىڭ سيىرى مەن تاناسىنا الما تۋراپ بەرىپ وتىرعانىن كورىپ, كوزى الاقانداي بولدى. «اتا, مۇنىڭىز نە؟» «ە, بۇل قاراسان كەلگىرلەر وسىلاي بالتالاپ, شاۋىپ بەرمەسەڭ, اشقاراق سورلى عوي, تىلىمەن وراپ جەيمىن دەپ ءتۇيىلىپ قالادى!» ۇلكەن كەسەدەي قىزىل المانى قارا سيىرعا قيماي تۇرعان تۋىسىمىزعا باقشاداعى الماسى ەسەپسىز توگىلىپ-شاشىلىپ جاتقان باعبان-اكەمنىڭ قايتارعان جاۋابى كۇنى ەرتەڭ كونە تاريحتاعى جادىگەردەي بولىپ قالادى دەپ كىم ويلاعان؟!

عالىمدار قانشا تەر توكسە دە الماتىنىڭ «مىنەزدى» اپورتى ۇلىبريتانيا مەن اقش, رەسەي مەن پولشا اۋماعىن جەرسىنبەدى. سولايى سولاي-اۋ, بىراق شىرىنسىز سول ال­مانىڭ سورەدە سۇمىرەيىپ تۇرعانداي بۇ­گىنگى ۇسقىنسىز كەيپى كەيدە جانىڭا باتادى. امال نەشىك, زامان كوشىنەن قالا المايمىز...

تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان»